Kształtowanie się powieści fantastycznej i fantastyczno-naukowej w XX i XXI wieku

Same początki fantastyki można zaobserwować licznie już w starożytnych baśniach, mitach czy legendach, przedstawiających nadprzyrodzone formy czy motywy, ale traktowane jako prawdziwe zdarzenia, które z czasem przybrały formę nierealnych opowieści. Prawdziwa popularność opowieści fantastycznych nastała w XX wieku i nie przemija, aż do dnia dzisiejszego. Rozwinęła wiele podgatunków do głównych rodzajów powieści powstałych w XX wieku – science fiction, noszące polską nazwę fantastyki naukowej oraz rozwijające się w późniejszych latach fantasy, czyli powieści fantastycznej.

Źródło: Willgard / Pixabay 

Fantastyka

W utworach fantastycznych akcja przedstawionych wydarzeń najczęściej skupia się w odrębnym świecie, działającym na zasadach ustalonych jedynie przez wyobraźnię autora, który tworzy nową rzeczywistość lub łączy ją z już istniejącą. Nierealistyczne światy rządzą się swoimi prawami, co stwarza pisarzom trudne zadanie, aby wyjaśnić czytelnikom nowe podstawy rzeczywistości bohaterów i wyjaśnić podejmowane decyzje. W przedstawionych krainach częstym motywem jest magia lub nawiązania do istot mitycznych czy baśniowych – centaury, elfy, krasnoludy – a czasem i połączenie wielu mitologii, np. greckich, rzymskich czy skandynawskich. W utworach fantastycznych można natrafić na aluzje do wydarzeń ze świata rzeczywistego, które autor wplata w realia nowego świata.

Do wielkiego rozwoju fantastyki przyczynili się George MacDonald czy William Morris, którzy mimo tworzenia jeszcze w XIX mieli mocny wpływ na popularnych pisarzy fantastycznych XX wieku, takich jak J. R. R. Tolkien czy C.S. Lewis. Jednak już za początek rozwoju gatunku uznaje się Edwarda Plunketta, znanego jako Lord Dunsany, który przedstawił czytelnikom swój fantastyczny świat – Pegana. W dość szybkim tempie zaczęli brać z niego przykład inni popularni pisarze i próbować swoich sił w nowym stylu, mimo przewagi w tym gatunku literatury dla dzieci.  Zaowocowało to powstaniem podgatunku zaginionego świata, ukazując światu takie historie jak Piotruś Pan czy Czarnoksiężnik z krainy Oz. Sytuacja zmieniła się po wojnie i zaczęto wydawać coraz więcej powieści skierowanych do dorosłego czytelnika.

W 1923 roku został założony pierwszy magazyn poświęcony fantastyce, Weird Tales, a w ślad za nim zaczęły pojawiać się inne, takie jak The Magazine od Fantasy & Science Fiction, który  przybliżał czytelnikom literaturę fantastyczną jak i fantastycznonaukową. W latach 40. i 50. XX wieku za sprawą serii o Conanie Barbarzyńcy Roberta E. Howarda, który także zaczynał w wyżej wymienionych czasopismach, popularny stał się podgatunek fantastyki magia i miecz, charakteryzujący się krwawymi bitwami oraz bohaterem skupionym na własnych przygodach niż problemach świata. Zaraz po nim za sprawą Hobbita oraz Władcy pierścieni Tolkiena, które zyskały popularność w latach 60. nadszedł czas high fantasy –  przedstawiającego bohatera żyjącego w innym świecie lub przeniesionego do niego oraz pojawiające się motywy dobra i zła, a także dojrzewanie bohatera. Sukces twórczości Tolkiena sprawił, że zaczęto na dużą skalę szukać treści, które mogą powtórzyć sukces wydawniczy. Drukowano ponownie utwory Morrisa, MacDonalda i wprowadzano nowych pisarzy na rynek, ale rok 1977 wraz z wydaniem powieści Miecz Shannary Terry’ego Brooksa przyniósł oczekiwany przez wydawców sukces i zdominował świat czytelniczy, prawie całkowicie wypierając fantastykę naukową i dając duże możliwości nowym autorom. Dobre przyjęcie się historii utworzonych w tym podgatunku sprawiło, że tacy pisarze jak J. R. R. Tolkien, C. S. Lewis, J. K. Rowling czy George R. R. Martin, utrzymują swoją popularność od wielu lat.

Źródło: ELG21 / Pixabay

Fantastyka naukowa

Gatunek ten skupia się na przedstawianiu nowej rzeczywistości, opartej na rozwoju głównie technologicznym, niekoniecznie tylko ludzkim. Skupiana w nim jest uwaga na skutkach wprowadzenia nowych rozwiązań mających pomóc ludzkości stać się bardziej nowoczesnymi oraz hipotetycznych rozwiązaniach ich. W tym rodzaju fantastyki częstymi motywami są obce planety i cywilizacje oraz kontakt człowieka z nimi, a także podróże w czasie. Głównym czynnikiem spajającym ten gatunek jest nauka, gdzie wszelkie motywy zawarte w utworach są tworzone pod panujące prawa naukowe, tak aby nie pojawiały się nieprawdopodobne rozwiązania, a zawsze mające jakieś wyjaśnienie.  

Początek zainteresowania fantastyką naukową można przypisać do 1926 roku, gdy powstał anglojęzyczny magazyn Amazing Stone, poświęcony wyłącznie utworom science fiction. Głównym zadaniem publikowanych historii było edukowanie czytelników magazynu na tematy naukowe oraz przedstawianie i wyjaśnianie technicznych wynalazków, a sama publika traktowała temat jako coś nowego i interesującego, lecz nie wystarczającego na nazywanie tego poważną literaturą. Rzutowało to jednak na późniejszy rozwój pisarstwa, gdzie sami autorzy zaczęli już wcześniej zastanawiać się nad postrzeganiem czasu, przyszłości oraz przestrzeni. Nie będący przedstawicielami gatunku fantastyki pisarze jak Franz Kafka, James Joyce czy Virginia Woolf podejmowali myśl zniekształcania czasu, czy rozszerzania rzeczywistości, a także wpływu technologii i nauki na przyszłe życie ludzi. Pierwszy raz użyte zostało słowo robot i w szybkim czasie spopularyzowane przez czeskiego dramaturga Karela Čapeka, jednego z pionierów literatury fantastyczno-naukowej i zakorzeniło się  mocno w słowniku przy odniesieniu do przyszłych czasów. Innym prekursorem gatunku jest H. G. Wells, który powieścią Wojna światów przedstawił apokaliptyczne wizje świata w połączeniu z nową cywilizacją. Rozwijać zaczęła się powieść dystopijna, ukazująca rozbieżność między rzekomo idealnym światem a ludzkimi pragnieniami.

Końcem lat 30. nastał Złoty Wiek literatury fantastyczno-naukowej, wraz z przejęciem przez Johna W. Campbella stanowiska redaktora w czasopiśmie Astounding Stories of Super-Science, a publikowane pod jego pieczą utwory takich pisarzy jak Isaac Asimov czy Arthur C. Clarke sprawiły, że gatunek zyskał miano poważnej literatury, a w księgarniach zaczęły pojawiać się  powieści J. Verne czy H. G. Wellsa. Sukces gatunku rzutował także na inne kierunki – zaczęły powstawać komiksy, filmy, a także serie telewizyjne w klimacie science fiction. Świetność fantastyki naukowej trwała do lat 50. XX wieku, kiedy to powoli musiała dzielić miejsce razem z zyskującym popularność gatunkiem fantasy.

Nie znaczy to jednak, że zaczęła zanikać, ponieważ niedługo później, w połowie lat 60. XX nadeszła Nowa fala literatury fantastycznonaukowej, która z fascynacji nad rozwojem nauki i szczegółów technologicznych(hard science fiction) i spotkań z nowymi cywilizacjami przeszła do przeżyć wewnętrznych człowieka. Pisarze, tacy jak Ursula K. Le Guin, John Brunner, J.G.Ballard,  próbowali odnaleźć się w tematach unikanych przez starsze pokolenie fantastycznonaukowe – seksualność czy współczesne kwestie polityczne, przeludnienie. Rozwinęło to termin soft science fiction.

Lata 80. XX wieku, mimo rynku dominowanego przez gatunek fantasy,  pozwoliły na rozwinięcie się nowej odmiany fantastyki naukowej – cyberpunka, za którego twórcę uważa się amerykańskiego pisarza, Williama Gibsona, który serią Trylogia Ciągu wprowadził czytelnika w pesymistyczny i mroczny świat nowoczesnych technologii. Nie trzeba było długo czekać, aby inni autorzy(np. Neal Stephenson, Bruce Sterling) czerpiąc wzory z twórczości Gibsona, dali życie następnym podgatunkom m. in. Postcyberpunk, steampunk czy dieselpunk oraz wielu innych, które są wykorzystywane w wielu połączeniach przez dzisiejszych pisarzy.

Źródło: santoelia / iStock

Odmienny przebieg fantastyki rosyjskiej

Fantastyka niemal całe ubiegłe stulecie zajmowała w Rosji ważne miejsce, jednak dopiero po rozpadzie ZSRR została ukazana jej całkowita popularność. Coraz mniej skupiała się na problematyce filozoficznej i przestała być uważana za eksperyment myślowy, zamiast tego autorzy zaczęli bardziej przyziemnie podchodzić do tego tematu, aby zapewnić głównie rozrywkę. Sympatię szybko zyskały odmiany, które wcześniej były nieobecne - fantasy, historia alternatywna, fantastyka grozy, post apokaliptyka.

Nurt literatury fantastycznej w Rosji mimo wielu podgatunków, od początku obraca się w granicach fantastyki naukowej.  Wczesne lata 20. Wprowadziły na rynek takich autorów jak A. Tołstoj czy A.Belayev, tworzących w podgatunku hard science fiction i przewijających w powieściach satyry przeciwko kapitalizmowi. Lata 30. do 50. były złym okresem do rozwoju pisarskiego poprzez mocną cenzurę, która zmuszała pisarzy do przyjęcia socjalizmu realistycznego co narodziło fantastykę bliskiej przyszłości, reprezentowana przez pisarzy jak A. Kazanstev, V. Sawczenko, skupiającą się na tym, co będzie jutro oraz dotyczącą osiągnięć przemysłowych. Zmieniony został także obraz nauki, którą zaczęto przedstawiać w negatywnym świetle. Przyszłość pisarze przedstawiali w ciemnych barwach, a powstałe problemy były spowodowane postępem nauki.

Druga połowa XX wieku ukazała rozwój fantastyki socjologicznej, oferującej wątki filozoficzne, utopijne, etyczne, a także dystopijne  oraz nowe nazwiska – Bracia Strugaccy z utworami Trudno być Bogiem, Piknik na skraju drogi, oraz I.Yefremov z Andromedą. Jest to odmiana fantastyki naukowej, która podejmuje zagadnienia społeczne, mogące pojawić się w bliższej lub dalszej przyszłości. Akcja takich utworów toczy się zazwyczaj w ponurej rzeczywistości, której towarzyszy uczucie bliskiej apokalipsy.

Wzrósł także popyt na post apokaliptykę, powodowany głównie kataklizmami oraz fascynacją i lękiem człowieka przed tymi zjawiskami. Ta odmiana twardej fantastyki naukowej, skupiała uwagę na skutkach różnego rodzaju kataklizmów oraz sposobach przetrwania ludzi w warunkach skrajnych. W sferze rosyjskiego fantasy równie popularne stały się opery kosmiczne, które prezentujące relacje Ziemian z przedstawicielami cywilizacji pozaziemskich.

W końcówce lat osiemdziesiątych gatunek fantastyki w Rosji przeszedł liczne zmiany za sprawą przemian społeczno-politycznych. Pojawiły się nowe zjawiska, które występowały w literaturze rosyjskiej oraz polskiej. Popularna od czasów drugiej wojny światowej twarda fantastyka naukowa, która opisywała następstwa rewolucji naukowo-technicznej, zaczęła odchodzić w cień na rzecz literatury fantasy. Po przełomie wzrosło także zainteresowanie soft science fiction, które nurtem podejmowało problematykę filozoficzną, etyczną i prawną.

Na przełomie dwóch ostatnich dziesięcioleci XX wieku popularność zyskały także utwory o wymowie antytotalitarnej, jednak bardzo szybko zostały zastąpione tematem człowieka kolektywnego i kapitalizmem. Na kształt fantastyki rosyjskiej oddziaływały również tematy ekonomiczno-polityczne, które spowodowały utratę jedności tożsamości narodowej.

Lata dziewięćdziesiąte oraz początek nowego stulecia zaowocowały powstaniem zjawisk oryginalnych, wynikających z potrzeby dostosowania gatunków zachodnich do realiów rosyjskich.  Rosyjscy pisarze fantasy niechętnie i rzadko sięgali  po rozwiązania kojarzone z postmodernizmem. Dużym zainteresowaniem od tego czasu zaczęła cieszyć się fantastyka alternatywna, podejmująca zagadnienia globalne i opisująca procesy zachodzące w obrębie rosyjskiego społeczeństwa. Łączy się to ze zwiększonym zainteresowaniem tematem dystopii.

Współcześnie tym, co charakteryzuje fantastykę, jest ogromna liczba odmian tematycznych i gatunkowych. Ich powszechne mieszanie poskutkowało powstaniem „gatunków zmąconych”. Są to współwystępujące ze sobą takie gatunki jak fantasy, horror,  dystopia, fantastyka naukowa, fantastyka alternatywna i post apokaliptyka.

Adrianna Zwolińska

Bibliografia

1. Polak A.: Grają przeszłością i przyszłością. Rosyjska fantastyka alternatywna i socjologiczna. Katowice, 2015.
2. Stiepanowska T.: Spory o istotę i granice światów przedstawionych fantastyki. W: Tekstowe światy fantastyki. Białystok, 2017, s. 11-22.
3. Sułek J.: Typologia, charakterystyka i historia fantasy. Kraków, 1988. „Prace Historycznoliterackie” 12, z. 197, s. 117-130.
4. https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_fantasy
5. https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_science_fiction
6. https://en.wikipedia.org/wiki/Russian_science_fiction_and_fantasy